نیشابور را قبل از آنکه با عطار و خیام و یا حتی کهن دژش که در حمله مغولها ویران شد، بشناسند؛ با فیروزه اش که گفته می شود قدمتی چند هزار ساله دارد، می شناسند.

براساس شواهد تاریخی، قدیمی ترین سنگ فیروزه جهان که به دست انسان تراش داده شده بود از عمق 5/3 متری زمین در 20 کیلومتری نیشابور کشف شد که بر روی کمربند یک اسکلت انسانی 5500 ساله قرار داشت.روایتی نیز سابقه استخراج و کاربرد فیروزه را در ایران هفت هزار سال قبل می داند، وجود مجسمه گوساله ای که روی آن قطعات فیروزه کار شده بود و در موزه لوور پاریس نگهداری می شود، مؤید این مطلب است.

این سنگ گرانبها به صورت رگه های باریک در میان صخره های آتشفشانی قرار دارد و جایگاه مرغوب ترین آن دامنه جنوبی کوه بینالود است.این معدن با وسعت تقریبی 40 کیلومتر و ذخیره قطعی 8 هزار و 671 تن در 53 کیلومتری شمال غربی نیشابور قرار دارد.

فیروزه ناب یا همان عجمی با رنگ آبی آسمانی، صاف و بدون رگه، گرانبهاترین نوع فیروزه است که در این معدن یافت می شود و حتی از طلا هم گرانبهاتر است، به گونه ای که یک قطعه کوچک آن به اندازه یک لپه و به وزن کمتر از نیم گرم حدود 15 تا 20 هزار تومان ارزش دارد.در دنیا مرغوب ترین فیروزه جهان را به نام فیروزه ایرانی می شناسند و از آن به عنوان معیاری برای سنجش مرغوبیت سایر فیروزه ها استفاده می کنند.

با این وجود چند سالی است که ورود رسمی و غیر رسمی فیروزه هایی به نام مصری یا نوع دیگر موسوم به شیمیایی ( آمریکایی) که در بازار ایران پس از تراش و دانه بندی به نام فیروزه ایرانی و نیشابور به فروش می رسد، این صنعت چند هزار ساله را که موجب زنده نگه داشتن نام ایران در بازار صنایع دستی جهان است، با چالش جدی مواجه کرده است.

فیروزه شیمیایی نوعی فیروزه کمرنگ بوده که در آمریکا با استفاده از روشهای شیمیایی به رنگ آبی سیر درمی آید که با سوء استفاده از ناآگاهی مشتریان به نام فیروزه نیشابور به فروش می رسد.

در این راستا گروه اعزامی قدس با سفر به نیشابور و معدن فیروزه این شهر به بررسی مشکلات و تنگناهای این صنعت پرداخته است.خاطرنشان می شود گزارش تصویری این سفر نیز در چند روز آینده به چاپ خواهد رسید.

هم آب، هم نان

برای رسیدن به معدن فیروزه نیشابور بعد از طی مسیر در یک جاده آسفالته باید 15 کیلومتر راه خاکی و نامناسب را نیز بپیمایی. این برای ما با آن سابقه ذهنی و آوازه چند هزار ساله ای که از فیروزه داریم، تعجب برانگیز است؛ و از خود می پرسیم راه ارتباطی به معدنی با این گرانبهایی چرا بعد از گذشت سالها هنوز مهجور مانده است.البته بعد دیدن سایت اصلی معدن با چند خانه کاهگلی و کارگرهایی که بدون تکلف مشغول فعالیتند،داشته های ذهنی مان را بیشتر می کند.قبل از رسیدن به معدن و در فاصله چند کیلومتری آن، دو روستای معدن سفلی و علیا- که نخاله های سنگ فیروزه آنها را احاطه کرده بود- توجهمان را جلب می کند.

مهندس سعادتی، مدیر عامل معدن فیروزه نیشابور که از ابتدای سفر همراهی مان می کند: در این باره می گوید: این دو روستا حدود 600 خانوار داشته که به دلیل سنگلاخی بودن زمین منطقه، امکان حفر چاه برای تأمین آب برای مصرف روزانه و کشاورزی وجود ندارد و تنها ممر معاش اهالی آن معدن فیروزه است.وی ادامه می دهد: آب این دو روستا از سفره آب زیرزمینی واقع در 1200 متری تونل اصلی معدن که به وسیله لوله انتقال می یابد، تأمین می شود و می توان گفت اهالی این دو روستا آب و نان خود را از معدن به دست می آورند.

وی در مورد نخاله های سنگ فیروزه اطراف روستا نیز می گوید: این باطله ها توسط اهالی خریداری می شود و دوباره برای پیداکردن فیروزه هایی که در داخل آن می باشد، آنها را مورد ارزیابی قرار می دهند و فیروزه های آن را با عنوان فیروزه درجه 3 به بازار عرضه می کنند.وی خاطرنشان می کند: هر 10 تن این باطله ها بین 40 تا 50 هزار تومان به فروش می رسد.

معدن نیمه متروکه

تونل اصلی معدن 1800 متر طول دارد که در سمت راست آن کارگاه چاه آبدار در فاصله 250 متری و در غرب آن غار سبز که دو کارگاه اصلی استخراج معدن در آن واقع است، وجود دارد.در این دالانها، تونلهایی به عمق 70 تا 90 متری وجود دارد که به وسیله آنها سنگ فیروزه استخراج می شود.

مهندس سعادتی در خصوص اوضاع کلی معدن می گوید: این معدن تا حدود سه سال قبل به دلیل دولتی بودن و عدم برنامه ریزی و کار هدفمند در آن، نیمه متروکه بود که در سال 81 سازمان توسعه نوسازی با سیاست فعال سازی بخش خصوصی و کاهش تصدی گری دولت، آن را به مدت 25 سال به شرکت تعاونی توسعه معدن فیروزه واگذار کرد.

وی اضافه می کند: معدن قبل از واگذاری به بخش خصوصی زیان ده بود و در حال حاضر به سوددهی رسیده است که توسط اهالی دو روستای مجاور که هم سهامدار معدن و هم در آن مشغول فعالیت هستند، اداره می شود.
مهندس سعادتی با اشاره به جایگاه فیروزه در صنعت و اشتغال منطقه، تأکید می کند: هم اکنون بیش از هزار نفر به طور غیر مستقیم در نیشابور و مشهد در این حوزه فعال بوده و سالانه حدود 20 تا 23 تن فیروزه از معدن استخراج می شود.

وی بیان می کند: در حال حاضر بیشتر مشتریان فیروزه فیروزه تراشان نیشابوری و مشهدی هستند و برای عرضه آن در سطح جهانی با مشکل مواجهند.وی خاطرنشان می کند: روش عرضه فیروزه نیز به صورت مزایده ای و در سه درجه یک، دو و سه انجام می شود که درجه یک آن تا کیلویی یک میلیون و 500 هزارتومان، درجه دو تا 100 هزار تومان و درجه سه آن تا کیلویی 40 هزار تومان به مشتریان عرضه می شود.

مهندس سعادتی با اشاره به اینکه فیروزه عتیقه و آنتیک است، نمی توان روی آن قیمت گذاری کرد، می گوید: به دلیل روش استخراج سنتی و عدم حمایت دولت برای جایگزینی روشهای جدید، دو سوم کار هزینه و تنها یک سوم آن سود است که این رویه به دلیل پرت زیاد ناشی از شیوه استخراج است.

آیرو برزن معافی، مهندس شاغل در این معدن نیز می گوید: روش آزمون و خطا در استخراج معدن موجب افزایش هزینه ها و کاهش بهره وری شده است.وی با اعلام اینکه در حال حاضر کار تولید و فروش فیروزه از انسجام کافی برخوردار نیست، ادامه می دهد: برای رسیدن به جایگاه واقعی در صنعت فیروزه باید در سطح استان زمینه لازم برای تجمیع کارگاههای سطح شهر و برنامه ریزی برای بازاریابی جهانی آن فراهم شود.

ژئو توریسم

مهندس ابراهیمی، کارشناس معدن اداره صنایع و معادن نیشابور نیز که در این سفر ما را همراهی می کند نظر دیگری دارد. وی می گوید: شیوه استخراج فعلی معدن در حال حاضر نیز علمی است و تنها تفاوت آن با روشهای نوین به نحوه انفجار آن برمی گردد.

وی می افزاید: در روشهای جدید به جای استفاده از دینامیت، انفجار به شکلی است که روی سنگ اصلی کمترین خسارت وارد می شود.

وی بیان می کند: این روش با کاهش پرت و ضایعات انفجار، بهره وری استخراج را افزایش می دهد و موجب از بین رفتن 20 درصد ضایعات و افزایش 50 درصدی سود می شود.این کارشناس معدن با اشاره به قدمت تاریخی و چند هزارساله معدن فیروزه نیشابور به اهمیت جایگاه ژئوتوریسم این معدن در منطقه اشاره و اضافه می کند: آسفالت شدن 15 کیلومتر جاده خاکی دسترسی به معدن از جاده اصلی با وجود 5 هزار متر تونل حفر شده داخل این معدن با عمق 80 تا 90 متری از عجایبی است که با زدن آسانسورهایی برای جابه جایی افراد می توان به جذب توریست اقدام کرد.

تیشه ای که به ریشه خود می زنیم!

از خاک و نم و تاریکی معدن که جدا شویم، ارزش واقعی فیروزه را باید در کار روی آن جستجو کرد. جایی که هر ضربه استاد فیروزه تراش، سوای به رخ کشیدن هنر ایرانی، باعث افزایش ارزش افزوده این سنگ زینتی می شود.

با این وجود فیروزه تراشی نیز به مانند استخراج آن به روش سنتی انجام می شود و پراکندگی کارگاهها در مهد فیروزه جهان به گونه ای است که در نگاه اول از فروغ فیروزه نیشابور اثری نمی بینی!

این رشته از صنایع دستی اگر چه قدمتی به اندازه استخراج فیروزه ندارد، اما به نظر می رسد غبار بی توجهی و فراموشی و نیز عدم حمایت دولتی- قبل از آنکه این هنر وسیله ای برای تجلی هر چه بیشتر فیروزه در صحنه جهانی باشد- آن را به خط پایان نزدیک می کند.آن هم زمانی که به گفته جواد فیروزی، یک فیروزه تراش، هجوم فیروزه های مصری و آمریکایی ریشه این صنعت چند هزار ساله را نشانه رفته است.

وی که مدت چهار سال است در این حرفه مشغول به کار است، در گفت و گو با خبرنگار ما می گوید: این کار را از یک فیروزه تراش در معدن یاد گرفته که وی نیز هم اکنون به مشهد مهاجرت کرده است.

وی با اعلام اینکه در حال حاضر کمتر کسی از استادان فیروزه تراش در این شهر مانده است می گوید: مشهد به مرکز اصلی فیروزه تراشی کشور و فروش آن تبدیل شده است و فعالان فیروزه در نیشابور از بضاعت مالی کافی برخوردار نیستند و کورسوی چراغ این صنعت در نیشابور در حال خاموشی است.

مجید امیر رضا، یک فیروزه تراش نیز با اعلام اینکه 80 درصد بازار فیروزه در دست دلالان است به خبرنگار ما می گوید: شیوه عرضه سنگ فیروزه به صورت مزایده باعث افزایش کاذب قیمتها و ضرر فیروزه تراشها می شود، به گونه ای که فیروزه تراشان سنگ مرغوبی گیرشان نیامده و مجبور به تهیه سنگ مورد نیاز خود از دلالها هستند.این فیروزه تراش اضافه می کند: از سویی مرکز تراش فیروزه از نیشابور به مشهد منتقل شده که هزینه ها را افزایش می دهد، ضمن آنکه چند کارگاه فیروزه تراشی باقی مانده در شهر نیز بسیار پراکنده هستند و حتی بعضی کارگاهها به داخل خانه ها منتقل شده است.

وی اعلام می کند: حتی تقاضای مجتمع شدن فعالان فیروزه نیشابور در یک محل نیز تا به امروز بی نتیجه مانده است.

شناسنامه دار کردن فیروزه

کاظم صنایعی نیز که کارگاه فیروزه تراشی دارد، به خبرنگار ما می گوید: سبکها و قالبهای فیروزه تراشی تماماً قدیمی و سنتی است که بر این اساس ایجاد طرحهای نو و جدید در این رشته الزامی می باشد.

وی با اشاره به حمایت دولت از طرحهای کوچک و زودبازده خاطرنشان می کند: با توجه به وجود معدن فیروزه در نزدیکی نیشابور، می توان با احیای دوباره کارگاههای فیروزه تراشی ضمن حل بخشی از بیکاری منطقه، به رشد و شکوفایی این صنعت نیز کمک کرد.وی اعلام می کند: یک کارگاه 12 متری برای 4 نفر فیروزه تراش کفایت می کند، ضمن آنکه قیمت هر چرخ فیروزه تراشی تنها 100 هزار تومان است.

وی اضافه می کند: فیروزه سنگی قیمتی و عتیقه است، بنابراین میزان وزن و کیفیت در قیمتگذاری آن بسیار حایز اهمیت می باشد که می توان با شناسنامه دار کردن این سنگ، ضمن ساماندهی بازار این محصول، از بروز تقلب و فروش فیروزه های شیمیایی به اسم فیروزه ایرانی جلوگیری کرد.

به کام دیگران

در دنیای امروز سنگهای قیمتی و نیمه قیمتی سهم بالایی در تجارت جهانی بخصوص در صادرات غیرنفتی کشورهای نفت خیز ایفا می کنند.

با این وجود در ایران از میان انواع سنگهای قیمتی و نیمه قیمتی تنها از فیروزه و عقیق بهره برداری می شود و انواع سنگهای قیمتی دیگر به دلیل بی برنامگی یا در موقع بهره برداری از یک ماده معدنی دیگر، دور ریخته می شود و یا هنوز شناسایی و اکتشاف نشده اند.

جایگاه فعلی فیروزه در ایران نیز قبل از آن که مرهون فعالیتها و برنامه ریزیهای کشور برای بهره برداری و گسترش این صنعت باشد، متوجه سابقه چندین هزار ساله اکتشاف و تجارت آن است.

فیروزه نیشابور که دیر زمانی در کنار الماسهای آفریقا و زمردهای کلمبیا در صحنه جهانی خودنمایی می کرد، در حال حاضر با سپردن سابقه و قدمت چندین هزار ساله ایرانی خود به ترکها تنها به دلیل تراش این سنگ قیمتی به روشهای نوین در این کشور است.

و تأسف برانگیزتر آنکه این دست پرورده صنعتگران ترکیه به نام "تورکوز" - به معنای سنگ ترک- با همراهی فیروزه آمریکایی، می رود فیروزه چندین هزار ساله ایران را به تاریخ بسپارد.

حقیقت آن است که ما در این زمینه کار زیادی انجام نداده ایم و قضیه جدی تر از آن است که بتوان با نگارش یک گزارش نسبت به آن هشدار داد.